APRIL 2020

Maximiliaan Martens over OMG! Jan Van Eyck

(c) Gerbrich Reynaert

De Van Eyck-manie raast door de stad. Pistolets, lichtshows en zintuigelijke wandelingen. Hedendaagse kunstenaars geven hun interpretatie aan Van Eycks oeuvre en muziekstukken op basis van het Lam Gods worden gecomponeerd. Gent laat met het themajaar OMG! Van Eyck was here zien dat de Vlaamse meester na zes eeuwen nog steeds zijn stempel op de stad drukt. Het kernpunt bevindt zich in het MSK, waar het al sinds de opening aanschuiven is voor de grootse tentoonstelling Van Eyck – Een optische revolutie. Wat maakt van de vijftiende-eeuwse kunstenaar een optisch revolutionair? Hoe kan een humanist kijken naar Van Eyck en zijn religieuze taferelen? Wij spraken met Maximiliaan Martens, hoogleraar Kunstwetenschappen aan de UGent en bezieler van deze unieke expositie.

 

Dit gesprek vond plaats in februari 2020, voòr de collectieve Covid-19 sluiting van o.m. het Museum Voor Schone Kunsten. Bezoek de tentoonstelling virtueel via Facebook

 

JASMIN MAZARINE DE WAELE

EEN HUMANISTISCHE BLIK OP HET OEUVRE VAN DE VLAAMSE MEESTER

Wat maakt deze expo over Jan Van Eyck zo uitzonderlijk interessant?
Verscheidene zaken, het feit dat we meer dan de helft van de bestaande werken van de Vlaamse meester hebben bijeengebracht, was natuurlijk van groot belang. Toch was het nooit onze hoofdbedoeling.
Na het wegnemen van de – wat wij toen dachten negentiende-eeuwse – overschilderingen, hebben we zeer intrigerende inzichten verworven. Plots vertoonde het Lam Gods, dat altijd een beetje een merkwaardig werk was in het oeuvre van Van Eyck, veel meer coherentie met de rest van het oeuvre. Voor de eerste keer kunnen we het werk van het Lam Gods in confrontatie tonen met andere werken uit het oeuvre van Jan Van Eyck. Allicht ook de enige keer, want in principe mogen die werken niet weg uit de kathedraal. Sinds het bestaan van het veelluik hebben we de panelen altijd vanop een afstand van zes à zeven meter moeten aanschouwen. Nu kan je het werk voor het eerst van dichterbij aanschouwen. Je kan stellen dat we dat vandaag niet meer willen, dat we alle digitale middelen hebben zoals de website Closer to Van Eyck (www.closertovaneyck.kikirpa.be) – waar je kan inzoomen op de werken tot zelfs aan het vuil in het craquelé. Maar volgens mij heeft dat nu net de behoefte gecreëerd om de echte materie van het werk te zien.

 

‘Voor de eerste keer kunnen we het werk van het Lam Gods in confrontatie tonen met andere werken uit het oeuvre van Jan Van Eyck en kan men het werk van dichterbij aanschouwen’

PERSOONLIJK EN DOORTASTEND

Meer dan de helft van de bestaande werken uit de hele wereld verzamelen voor één tentoonstelling, lijkt mij geen evidentie?
Na meer dan vijfendertig jaar in het vak als kunsthistoricus heb ik natuurlijk vele contacten en ken ik veel mensen die bij de verschillende musea betrokken zijn. In die zin was de eerste stap niet de moeilijkste. Hen overhalen om de werken uit te lenen, was wat anders. Het klinkt misschien onbescheiden, maar het feit dat we een steengoed concept met een interessante invalshoek konden voorleggen, heeft veel bruikleengevers over de brug gehaald. Dat, en volharding natuurlijk. Elke onderhandeling hebben we persoonlijk gevoerd en in sommige gevallen meerdere keren, op de dunne grens van net niet gestalkt. (lacht) Gedurende twee jaar zijn we zeer doortastend geweest in het leggen van die contacten, en dat heeft geresulteerd in een soort lawine-effect. Als je een paar kleinere musea aan boord hebt, krijg je de grotere gemakkelijker mee.
 

OPTISCHE REVELATIE

Van Eycks werken zitten typerend voor die tijd vol met religieuze symbolen en taferelen, maar hoe kan een humanist hiernaar kijken?
De kerk gaat dit niet graag horen. (lacht) Wij wilden juist net nìet de nadruk leggen op de iconografie. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog is er in de kunstgeschiedenis ontzettend veel aandacht aan de christelijke iconografie besteed. Wij hebben gekozen voor een innovatieve aanpak en hebben niet gefocust op dat compleet doodgewerkte terrein. Ja, je kan een tentoonstelling opstellen met allerlei theologische interpretaties, maar is dat interessant voor het grotere publiek? Van Eyck – Een optische revolutie wil mensen de kans bieden om te kijken naar het werk van Van Eyck zoals hij zelf waarnam. De kijkervaring, de optische revelatie van de toeschouwer staat bij ons centraal. Moeilijke opgave, want Jan Van Eyck heeft heel veel kleine werkjes gemaakt en er werd heel veel volk verwacht. Om het zo interessant mogelijk te houden en tegelijkertijd het publiek te spreiden hebben we de panelen van het Lam Gods uit elkaar gehaald en per ‘koppel’ (Adam en Eva, de Aartsengelen, het Vijdkoppel ...) een thematische opstelling gemaakt in confrontatie met tijdsgenoten.

 

‘We beschouwen Jan Van Eyck voor het eerst als een proto-wetenschapper’

 
Ook de benadering van deze tentoonstelling is ongezien. We beschouwen Jan Van Eyck voor het eerst als een geleerd kunstenaar, een proto-wetenschapper. We weten extreem weinig over Van Eyck ondanks het feit dat hij zo beroemd is. Er is geen zekerheid waar hij geboren is of wanneer, maar kunnen wel vaststellen aan de hand van Latijnse, Griekse en zelfs Hebreeuwse opschriften dat hij zeker Latijnse scholing moet gevolgd hebben.
In die school krijgt men de basis van de zeven vrije kunsten, waarop ook onze universiteiten zich baseren, en één daarvan is de geometria. De humanist Bartolomeo Fazio noemde Van Eyck vijftien jaar na zijn dood Van Eyck al als de belangrijkste kunstenaar van zijn tijd omdat hij naast goed op de hoogte te zijn van de literatuur en de Klassieke Oudheid, ook gespecialiseerd was in die geometria. Nu, die Italiaanse bron is nooit au sérieux genomen en werd weggeveegd als een humanistische topos. Ik heb dat als eerste wel serieus genomen en ontdekt dat men met geometria niet de kennis van het lineair perspectief bedoelt – dat past Van Eyck inderdaad niet toe – maar de geometrie van de visuele waarneming: hoe het licht in ons oog een beeld vormt, de beeldvorming via spiegels en de lichtbreking in transparant materiaal. Het zijn de scholastische theologen, zoals John Peckham, die er wat ik noem een christelijke metafysische saus bovenop hebben gegooid, haal die weg en je zit in de pure empirische wetenschap hoe wetenschappers zoals Newton sinds de zeventiende eeuw naar de werkelijkheid keken.

 

‘Als druppels in water vallen, botsen die eerst nog eens omhoog, vormen ze bolletjes en vallen ze weer naar beneden. Dat bolletje schildert Van Eyck’

 

Hij bestudeert de natuur met een enorme accuratesse en weet deze dan ook op een extreem juiste manier weer te geven door zijn geweldige oog-hand coördinatie. Als druppels in water vallen, botsen die eerst nog eens omhoog, vormen ze bolletjes en vallen ze weer naar beneden. Dat bolletje schildert Van Eyck. Wat wij enkel in slow motion video’s kunnen zien, observeert hij zonder technische hulp. Geologen zijn capabel om verschillende geologische lagen te ontcijferen, artsen om een medische diagnose te stellen van degene die hij geportretteerd heeft. Van Eyck gaat enorm ver in dat doorgronden van de werkelijkheid. Dat is fenomenaal.

DIGITALE DIEPGANG

Hoe heeft de digitale revolutie bijgedragen aan het tot de man brengen van deze revolutionaire kunstenaar?
Op alle niveaus. Er is een wereld van verschil met wat we konden waarnemen tijdens de vorige restauratie in de jaren 50. Nu werken we o.m. met hoge resolutie 3D microscopie. Opnames worden in de diepte gemaakt en geassembleerd in de computer tot een 3D-model waar we alle lagen kunnen zien. Hierdoor moet men minder prikken in het werk en dat reduceert de weliswaar minuscule schade met factor honderd. In combinatie met chemische beeldvorming en de observaties van de restaurateurs liet dit toe om de toestand van de originele verflagen onder de vele overschilderingen in te schatten. Met andere woorden, de restaurateurs wisten dat er iets onder de overschilderingen zat vooraleer ze die weghaalden. Vroeger was hier geen sprake van en was de enige deontologische beslissing om ervan te blijven. Zonder deze modernste technologie hadden we nooit een positief advies gekregen om het werk te kunnen blootleggen en uiteindelijk Van Eycks werk écht te begrijpen.
Dat en een interdisciplinaire samenwerking. Op zich niets nieuws, maar de continue samenwerking tussen theoretische kunsthistorici en wetenschappelijke inzichten van de restaurateurs heeft tot heel wat nieuwe inzichten geleid.

 

‘Zonder deze modernste technologie hadden we nooit een positief advies gekregen om het werk te kunnen blootleggen en uiteindelijk Van Eycks werk écht te begrijpen’

 

HUMANISTISCHE PORTRETKUNSTENAAR

Welk werk is voor u persoonlijk dé highlight die te zien is?
Zelf vind ik de portretten de mooiste. Ik had ze voordien ook al allemaal gezien, maar de portretten samen hebben een geweldige indruk op mij gemaakt, niet noodzakelijk als kunsthistoricus maar ook als mens. Je kan die zelfs vanuit een humanistisch standpunt bekijken. Ze treden uit de duisternis, in het licht. Door ze in de expositie rondom rond te belichten, krijg je de indruk dat zijn collega’s, zijn vrienden, zijn opdrachtgevers – kortom de mensen die hij kent – naar jou toe komen als toeschouwer. Het is de eerste keer dat ik zo dicht bij het sociale netwerk van de meester en de mens Van Eyck gekomen als de eerste keer dat ik al de portretten samen zag hangen. Het menselijke, het indringende van die wereld van Van Eyck, vind ik enorm indrukwekkend.

 

Over Maximiliaan Martens

Prof. dr. Maximiliaan Martens is hoogleraar Kunstwetenschappen, professor Technologie & Conservatie aan de Universiteit Gent, en is gespecialiseerd in kunst van de Lage Landen in de vijftiende en zestiende eeuw. Martens coördineerde het onderzoek ter ondersteuning van het Lam Gods aan de UGent. Samen met Frederica Van Dam, Till-Holger Borchert, Jan Dumolyn en Johan De Smet stelde hij de tentoonstelling ‘Van Eyck – Een optische revolutie’ samen 


 
Over de auteur

Jasmin Mazarine De Waele is de communicatiemedewerker van het Geuzenhuis. Na de uren volgt ze  als werkstudent de opleiding Kunstwetenschappen & Archeologie om een tweede diploma te behalen aan de VUB. 

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.