NOVEMBER 2018

HET POPULISME ZAL UITSTERVEN


@HANNIBAL
   

Met een sterke reeks cijfers over armoede, terreur, levensverwachting, natuurbehoud en geluk toont de wereldvermaarde psycholoog Steven Pinker aan dat het steeds beter gaat met de wereld. ‘De liberale democratie is niet dood’, zegt hij in zijn jongste boek.  

STEVEN PINKER


Henk Dheedene
   
‘De brexit is een typisch geval van stamdenken: het gevoel dat je bij een groep hoort die in concurrentie staat met andere groepen in een zero-sum game. Je kan alleen winnen of verliezen ten koste van de anderen, zonder dat je nog de voordelen van samenwerking inziet. Tegen dat soort denken wil ik ingaan.’

Steven Pinker (64) staart uit het raam naar de traag stromende Thames in de late zomerzon, op de bovenste verdieping van de hoofdzetel van Penguin Books. In zijn jongste bestseller, die straks in het Nederlands verschijnt als Verlichting nu. Pleidooi voor rede, wetenschap, humanisme en vooruitgang, geeft hij de brexit als voorbeeld van hoe mensen door valse doembeelden worden misleid en zich tegen instellingen en politieke structuren kanten die de waarden van de verlichting incorporeren.

HARVARD

De Canadees-Amerikaanse linguïst en psycholoog wordt beschouwd als een van de prominentste hedendaagse denkers en schrijvers. Hij geeft les aan Harvard, is lid van de Amerikaanse Academy of Science en prijkte in de Time-lijst van honderd invloedrijkste mensen ter wereld. Zijn jongste boek is een hit. Onder de fans zijn Warren Buffett en Bill Gates, die het zelfs ‘zijn favoriet aller tijden’ noemde.

De waarden van de verlichting liggen onder vuur omdat we denken dat ze de wereld niet beter hebben gemaakt, schrijft Pinker. Vervolgens toont hij met een indrukwekkende reeks uitgewerkte voorbeelden aan hoe onterecht dat is. Sinds het einde van de 18de eeuw is de levensverwachting in de wereld gestegen van 30 tot 71 jaar. Het aantal mensen dat door oorlogen sterft, is een kwart van dat in de jaren tachtig, een zevende van dat in de jaren zeventig en een achttiende van dat in de jaren vijftig. De geletterdheid is toegenomen van 12 tot 83 procent. We werken 22 uur minder per week dan vroeger. En over de hele wereld is bijna iedereen gelukkiger geworden.

Uw boek verscheen zo’n jaar geleden in het Engels. U schreef het toen Donald Trump net was verkozen. Zou u, met wat u nu weet over de prestaties van uw president, zaken herschrijven? Kloppen al uw optimistische grafieken nog? 
‘Sommige trends werden zelfs sterker. Het aantal mensen dat door een oorlog sterft, is in 2017 verder gedaald. Net als het aantal moorden in de VS. En het aantal natuurreservaten in de wereld is verder toegenomen.’

Zijn er ook grafieken waarbij de jongste cijfers uw stelling niet bevestigen?
‘Ja. Zo is het aantal drugsdoden in de VS toegenomen. Ook de CO2-uitstoot, die in 2015 en 2016 geplafonneerd was, is weer gestegen. Maar van veel cijfers zijn nog geen updates beschikbaar, zodat je geen algemene conclusies kan trekken.’

TRUMP

Maar Trump heeft geen deuk aan uw optimisme gegeven?
‘Trump werd verkozen toen ik halfweg mijn eerste script was, dus ik kon nog de vraag behandelen of de toename van autoritair populisme mijn stelling onderuit zou halen, en ik ging na wat de intellectuele wortels van het populisme zijn, al klinkt dat voor veel mensen wellicht als een contradictio in terminis.’

U relativeerde zijn populisme omdat de VS genoeg democratische buffers hadden om de president in te kapselen. Is dat voldoende gebeurd?
‘Nee. Al is het misschien nog te vroeg om definitieve conclusies te trekken. Misschien wordt Brett Kavanaugh, zijn kandidaat voor het Hooggerechtsof, geweigerd of misschien komt er een afzettingsprocedure na de parlementsverkiezingen in november. Maar tot nu heeft weinig hem tegengehouden. Ik vind het vooral verontrustend dat zijn partij achter hem blijft staan, ondanks het feit dat zowel zijn beleid als zijn stijl vaak tegen de belangen van de Conservatieven ingaat. Dat is voor mij nogmaals het bewijs hoe sterk het stamdenken in de politiek is. Zolang je je met je eigen coalitie maar tegen de andere kan afzetten, maakt de inhoud niet zo veel uit.’

Populisten als Trump vormen een bedreiging voor de waarden van de verlichting, zegt u, omdat ze zich afzetten tegen de wetenschap, het humanisme en de rede. Vanwaar hun opmars?
‘Omdat het liberalisme op veel vlakken aan het langste eind heeft getrokken: vrouwenrechten winnen terrein, homoseksuelen krijgen gelijke rechten, de invloed van religie neemt af, kenniswerkers worden belangrijker dan arbeiders. Daardoor voelen steeds meer mensen zich gemarginaliseerd: zeker de iets oudere blanke mannen vinden dat iedereen aan prestige wint, behalve zij.’

Maar u blijft optimistisch. Net zoals wetenschappers het hebben over peak oil, het moment waarop de oliewinning zijn top heeft bereikt, spreekt u over peak populism. Het populisme zal afnemen, voorspelt u. Een boude bewering.
‘Op lange termijn zullen enkele trends het populisme terugdringen. Ten eerste: de urbanisatie. Steeds meer mensen gaan in steden wonen, waardoor het platteland, waar je de meeste steun voor populistische partijen vindt, langzaam leegloopt. Ten tweede: opvoeding. Hoe meer en hoe langer jongeren naar school gaan, hoe minder ze geneigd zijn zich te laten vangen. Ten derde spelen generaties een rol. Jongeren zijn over het algemeen minder geneigd voor Trump te stemmen of de brexit te steunen. Als de babyboomers uitsterven ten voordele van de millennials, neemt wellicht ook de steun voor het populisme af.’

Tenzij die ook populistischer worden op latere leeftijd. 
‘De data die we daarover hebben, zijn vrij optimistisch. Mensen worden op zich niet conservatiever of populistischer naarmate ze ouder worden. Ik beweer niet dat het populisme niet nog even zal toenemen, maar de langetermijntrends geven ons wel een reden om in te gaan tegen het clichébeeld van de jongste twee jaar, namelijk dat onze democratie dood is, dat het liberalisme achter ons ligt en dat het populisme al onze waarden van de verlichting weg zal vegen.’

De vluchtelingencrisis die het Europese politieke toneel beheerst, is voor Pinker het perfecte voorbeeld van hoe naakte cijfers moeten onderdoen voor perceptie, en hoe de ratio het verliest van het gevoel. Hoewel het aantal migranten dat de oversteek naar Europa maakt fors gedaald is, en zelfs minder bedraagt dan voor de piek in de crisis in 2015, is het probleem uitgegroeid tot politiek agendapunt nummer één in Europa, en dreigt het zelfs de eenheid van de Unie te ondermijnen. 

Pinker legt een grote verantwoordelijkheid bij de media. ‘Het ligt in de natuur van de journalistiek alle ruimte te geven aan de zaken die slechter gaan. Als het beter gaat, verdwijnt de aandacht totaal. Dat is niet zo verwonderlijk: journalisten berichten nu eenmaal over gebeurtenissen, en slecht nieuws duikt heel plots op, terwijl goed nieuws zich meestal in een evolutie voordoet, waardoor je er moeilijker de vinger op kan leggen. Tenzij journalisten er echt werk van maken om trends op de voet te volgen en ze in de aandacht te brengen.’

De cijfers over dalende migratie verschijnen wel degelijk in de kranten. Ze beletten niet dat de ongerustheid bij de bevolking is toegenomen, en wordt opgepikt door politici. 
'Maar is het algemene kennis in Europa dat de cijfers fors gedaald zijn?’

Moeilijk te zeggen. Maar intellectuelen en politici kennen de feiten natuurlijk wel.
‘Zijn er kranten die openen met het nieuws dat het aantal migranten weer is gedaald? Wellicht niet. Psychologisch kan je dat perfect verklaren, zoals staat beschreven in het recente boek The Perils of Perception van Bob Duffy, jarenlang topman bij het onderzoeksbureau Ipsos.’ 

‘Ten eerste: mensen zijn veel pessimistischer over de samenleving dan over hun eigen leven. Ze denken verkeerdelijk dat de andere mensen ongelukkiger zijn dan zij, dat de andere buurten onveiliger zijn dan de hunne, dat de andere scholen slechter zijn dan die van hun kinderen.’ 

‘Ten tweede: mensen overdrijven alles wat in het nieuws komt. Ze overschatten het aantal migranten, de criminaliteitsgraad, het percentage minderheidsgroepen. De Amerikanen denken dat 35 tot 40 procent van de bevolking Afro-Amerikaans is, terwijl dat slechts 13 procent is. In Europa wordt het aantal moslims drie tot vier keer hoger ingeschat dan de werkelijkheid: ongeveer 6 procent.’

ONS BREIN

Hoe komt dat?
‘Het is eigen aan de menselijke geest om risico’s in te schatten op basis van voorbeelden. Hoe gemakkelijker je het je kan voorstellen, hoe waarschijnlijker het lijkt dat het zal gebeuren. De zoekmachine van ons brein is niet goed in het inschatten van waarschijnlijkheid. Hoe levendiger het beeld, hoe sensationeler het verhaal, hoe groter we de kans inschatten dat het ook gebeurt. Nieuws is de motor van onze perceptie. Door steeds maar weer spectaculaire beelden te tonen wordt de waarheid en daarmee ons risicobesef vertroebeld.’

Als linguïst wijst u erop dat we in onze taal meer woorden voor negatieve dan positieve emoties hebben.
‘Wellicht komt dat omdat er een bredere waaier van negatieve emoties bestaat dan van positieve. En dat heeft wellicht meer te maken met een asymmetrie in het leven: er zijn meer zaken die fout dan goed kunnen lopen. Of in elk geval: de zaken die fout kunnen lopen veroorzaken ons potentieel meer schade dan de mate waarin de positieve zaken ons vooruithelpen. De menselijke evolutie heeft ons dat aangeleerd.’

Hoe overtuigend de cijfers, redeneringen en grafieken in het boek ook zijn, de wereld van vandaag maakt het moeilijk om het optimisme van Pinker te delen. Er leven nog altijd 700 miljoen mensen in extreme armoede. Er woeden twaalf oorlogen, waaronder een die al meer dan 250.000 slachtoffers eiste. Een zesde van de wereldbevolking blijft ongeletterd. En 300 miljoen mensen lijden aan depressie, van wie er jaarlijks zo’n 800.000 zelfmoord plegen.

Pinker is zo verstandig ook die cijfers te vermelden, om aan te tonen dat hij niet naïef is. Voorts stelt hij dat de verbetering van heel wat levensomstandigheden geen reden is om de onrechtvaardigheden te ontkennen, en niet keihard te werken om het nog beter te doen. Maar hij gelooft wel dat de ideeën van de verlichting, zoals de rede, de wetenschap en het humanisme de positieve evoluties op lange termijn zullen voortzetten.

Soms schuurt hij toch wat aan tegen het naïeve optimisme, zoals wanneer hij aanhaalt dat de toename van de CO2-uitstoot in 2015 en 2016 is geplafonneerd. Niet alleen was die trend tijdelijk, voor critici relativeert hij daarmee het klimaatprobleem. ‘Wie dat zegt, heeft mijn boek niet goed gelezen’, pareert Pinker. ‘Ik ben heel duidelijk: een van de misvattingen in de strijd tegen de klimaatopwarming is dat het terugdringen van de groei van de CO2-uitstoot niet zomaar tot een daling van de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer leidt. De nivellering op zich is niet per se goed nieuws, we moeten veel verder gaan. Het enige wat ik met die cijfers wilde aantonen, is dat het niet noodzakelijk de slechte kant uit moet gaan.’

KERNENERGIE

U schuift ook een controversiële oplossing naar voren: meer kernenergie. 
‘Specialisten verwachten veel van een hele nieuwe generatie kerncentrales, die je zelfs op drijvende platformen op zee of ondergronds zal kunnen uitbouwen, en die met gas of gesmolten zout zullen worden gekoeld.’

Dat klinkt als dure toekomstmuziek. De kerncentrales die nu worden gebouwd, zijn al onbetaalbaar. 
‘Omdat de huidige ingenieurs niet van schaalvoordelen kunnen profiteren zoals vroeger, of omdat de overheid veel meer regels en voorwaarden oplegt en tegelijk de andere energievormen artificieel goedkoop houdt.’

Is dat niet normaal, gezien het veiligheidsrisico en de erfenis die we voor de volgende generaties achterlaten in de vorm van nucleair afval? 
‘De huidige opslag is in elk geval al veilig gebleken. In Finland zijn ze een nieuwe superveilige opslagplaats aan het bouwen in granietlagen 500 meter onder de grond. En de nucleaire installaties van de toekomst zullen misschien zelfs kernafval recycleren als grondstof.’

Ook het terrorisme relativeert u. Europeanen hebben honderd keer meer kans om te sterven in een autoongeval dan door terreur, toont u aan. Maar het doel van terroristen is toch vooral angst en verdeeldheid te zaaien? En daarin zijn ze wel geslaagd.
‘Ze slagen in hun doel omdat we te weinig aandacht besteden aan de naakte cijfers. De kans om slachtoffer te worden van terrorisme is in het Westen verwaarloosbaar. Een andere manier van journalistiek, en vooral van politiek, zal terroristen nog veel beter bestrijden dan we nu doen: aantonen dat hun slagkracht miniem is. Het schadelijkste gevolg van terrorisme is de politieke overreactie, getuige de Amerikaanse invasies in Afghanistan en Irak na 9/11.’

Misschien had u ook een grafiek over de groeiende polarisatie in het Westen in uw boek moeten opnemen. 
‘Daarover bestaan te weinig cijfers. Maar ik erken het probleem. We vergeten dat intussen ook daar onderwerpen bestaan die de publieke opinie niet langer meer in twee splijten. Denk aan het homohuwelijk en rassendiscriminatie. Of aan de doodstraf. Zelfs bij de Amerikaanse Conservatieven zijn er steeds minder voorstanders om die uit te voeren.’

Dé vraag is of al die positieve evoluties die u aanhaalt ons ook gelukkiger maken. De Israëlische historicus Yuval Noah Harari beweert van niet. Volgens hem zijn we in de loop der tijden wel duizend keer machtiger geworden maar niet beduidend gelukkiger.
‘Het grootste deel van de wereldbevolking is wel degelijk gelukkiger nu, met uitzondering van enkele landen die al snel rijk waren, zoals de VS.’

HOE RIJKER WE ZIJN, HOE ONGELUKKIGER

Hoe rijker we zijn, hoe veeleisender? En dus ongelukkiger?
‘Klopt. Als we één probleem oplossen, zoeken we een ander probleem waarover we ons het hoofd kunnen breken. Natuurlijk is het goed dat onze verwachtingen groeien, zodat we nieuwe onrechtvaardigheden vinden die we kunnen aanpakken, zoals seksisme en seksuele agressie op de werkvloer. Maar tegelijk beseffen we te weinig hoe goed we het al hebben.’

Zijn we in het Westen de verwende kinderen van de wereldfamilie, die altijd zeuren om meer?
‘In zekere zin wel. Gelukkig bestaat op Twitter de hashtag #firstworldproblems, waarmee mensen op hilarische wijze hun luxeproblemen relativeren. Ik hoop dat de data in mijn boek aantonen dat we niet elke tegenslag die in het nieuws komt als een negatieve historische evolutie moeten zien.’

Volgens Harari is het probleem van veel wetenschappers dat ze denken de publieke opinie met feiten te kunnen overtuigen. Mensen denken in verhalen, stelt hij. 
‘Ik ben geen politieke consultant: de Democraten huren me niet in om een boodschap te brengen. Mijn boek is er voor mensen die wel naar wetenschappelijke argumenten willen luisteren. Het is aan het onderwijs, de media en de overheid om onze vooroordelen terug te dringen. Dat is net een van de verwezenlijkingen van de verlichting. Net omdat we te vaak op onze vooroordelen, ons stamdenken, onze redeneringen op basis van anekdotes terugvallen, hebben we instellingen opgericht die wel naar de objectieve waarheid zoeken, met de rationaliteit als enige gids.’

Steven Pinker - Verlichting nu - 2018, Atlas Contact, 688 blz., 49,99 euro.

Dit interview verscheen eerder in De Tijd (29/09/2018).
Dit artikel werd gereproduceerd met toestemming van de uitgever, alle rechten voorbehouden. Elke reproductie dient het voorwerp uit te maken van een specifieke toestemming van de beheersvennootschap License2Publish: info@license2publish.be.



 
 
Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.