MAART 2018

FILOSOOF OVER FILOSOOF


Agenten in de Antwerpse Brederodestraat nemen hun positie in tijdens de rellen tussen Turken en Koerden op 27 oktober 2017.
©Dagelijks Nieuws / YouTube

     

Oud en toch nieuw

George Sarton (1884-1956), de Gentse onderzoeker die wereldwijd gezien wordt als de grondlegger van de geschiedenis van de wetenschappen, meende dat de moderne wetenschap begonnen is als een revolte tegen Aristoteles (384-322 v.o.t.). In 1651 vatte Thomas Hobbes (Leviathan, deel IV, 46) zijn visie op Aristoteles als volgt samen: in de natuurfilosofie zijn nooit grotere absurditeiten verteld dan in de Metafysica van Aristoteles, in regeringszaken is niets weerzinwekkender dan zijn Politica, en niets getuigt van grotere onwetendheid dan grote delen van zijn Ethica. 

Hoe kan een modern filosoof, zelfs een docent antieke wijsbegeerte, dan nog een tekst schrijven over het belang van Aristoteles? De slechte reputatie van Aristoteles heeft veel te maken met de positie die de filosoof van Stageira had verworven in de middeleeuwse scholastiek. Hij was een van de autoriteiten geworden: dé magister bij uitstek, die velen vanuit een ‘magister dixit’ mentaliteit niet durfden in twijfel te trekken. Moderne filosofen en wetenschappers reageerden tegen deze kritiekloze houding – die in werkelijkheid niet algemeen was bij middeleeuwse filosofen – en die al helemaal niet in overeenstemming was met de geest van de filosofie van Aristoteles zelf.

Hoewel het denken van Aristoteles tijdens de Middeleeuwen innig vervlochten leek met het christendom, heeft het de moderniteit op een aantal punten voorbereid. De kiem voor de scheiding tussen geloof en wetenschap is intellectueel reeds gelegd door de grote Aristoteles-kenner, Ibn Rushd alias Averroës (1126-1198). Deze Arabische filosoof die in Andalusië commentaren schreef op het Aristoteliaanse tekst-corpus is aangeduid als een voorloper van de Verlichting. Zijn stellingen hebben in de middeleeuwse christelijke filosofie aanleiding gegeven tot de leer van de dubbele waarheid: geloof en rede, theologie en filosofie, kunnen los van elkaar staan, de stellingen in wetenschap en wijsbegeerte kunnen of moeten zelfs vrij zijn van wat openbaringen en theologen leren. Een Italiaanse filosoof uit de veertiende eeuw, Marsilius van Padua (1275-1342) gebruikte de politieke theorie van Aristoteles om de machtsaanspraken van de Kerk te bestrijden. In zijn Defensor Pacis (Verdediger van de Vrede) kwam hij tot de conclusie dat de soevereiniteit van nature bij het volk ligt.
 

DUBBELZINNIG FIGUUR

Aristoteles is een dubbelzinnig figuur. Er zijn heel wat redenen om hem te bewonderen, zelfs om hem de grootste filosoof en wetenschapper van alle tijden te noemen. Maar, los van de vraag of dergelijke ‘prijsuitreikingen’ zinvol of zelfs maar mogelijk zijn, kan men ook heel wat redenen bedenken waarom hij een laakbaar figuur was. Neem nu zijn antwoord op de vraag wie behoort tot het soevereine volk. Aristoteles wou zijn ethiek en zijn politiek baseren op een analyse van wat – volgens hem – natuurlijk is, maar hij was ervan overtuigd dat sommige mensen ‘van nature’ minderwaardig zijn. Sommige mensen, in feite alle niet-Grieken of ‘barbaren’ zijn van nature slaven. Hij stelt letterlijk in zijn Politica dat dezelfde natuurlijke hiërarchie die mensen toelaat om planten en dieren als voedsel te gebruiken, de Grieken toelaat om niet-Grieken en hun landen te gebruiken als resources. Hoewel hij een groot geleerde was, vertroebelden zijn vooroordelen zijn denken. Aangezien de vrouw aan de man ondergeschikt is, zwakker van geest en lichaam, stelt hij dat de hersenen van mannen groter zijn en zelfs dat mannen meer tanden hebben dan vrouwen. Men kan zich hierover vrolijk maken, of het zien als een les in nederigheid dat zelfs de grootste filosoof gevangen kan zitten in een paradigma.
 

VEELZIJDIGE DENKER

Aristoteles was een van de meest veelzijdige denkers in de geschiedenis van de mensheid. Hij is de grondlegger van de logica en de argumentatieleer. Hij schreef een standaardwerk over retoriek: de theorie van communicatie en overtuiging, waarbij hij ook de oudste verhandeling over individuele en groepspsychologie heeft opgesteld. Plato wou de kennis van retoriek beperken tot de machthebbers, maar Aristoteles benadrukte dat elke burger gewapend moet zijn tegen manipulatie, tegen drogredeneringen en tegen emotionele beïnvloeding. Antiek en toch zeer relevant voor deze tijden. In dat kader ontwikkelde hij een zeer originele en complexe theorie over wat emoties eigenlijk zijn en hoe die interageren met rationaliteit. Iemand zoals Martha Nussbaum is op dit vlak heel sterk door Aristoteles beïnvloed in haar eigen bespiegelingen over het goede leven voor het individu en de samenleving. Hij was ook de grondlegger van de politieke wetenschap. Zijn school, het Lyceum, verzamelde grondwetten: hij catalogeerde en bestudeerde de bestaande politieke stelsels, en pas daarna schreef hij zelf over de beste staatsvorm. Deze methodologie, waarin men zelf empirisch onderzoek doet en de stand van het onderzoek opstelt, voor men zelf hypothesen formuleert, is van enorm belang geweest voor elke latere academische discipline. Hij beoefende en creëerde in veel gevallen een hele reeks takken van wat wij nu natuurwetenschap zouden noemen (fysica, meteorologie, astronomie, enzovoort) maar die toen allemaal deel uitmaakten van de filosofie. Vooral op het vlak van de biologie heeft hij enorm veel werk verricht. Zoals gezegd, maakte hij ernstige fouten, en ook soms fouten, die – in elke betekenis van het woord – minder ernstig waren. We voegen er nog eentje aan toe: de man met een denkkracht die nog uit elk van zijn werken tot de hedendaagse lezer spreekt, dacht dat het brein niet diende om te denken maar om het bloed in het lichaam af te koelen. Anderzijds, heeft hij heel veel briljante analyses gemaakt en ook experimenten ontworpen: zo heeft hij drie weken lang elke dag een bebroed ei geopend om te zien welke theorie over de ontwikkeling van kippenembryo’s klopte. De preformatie stelde dat alles reeds aanwezig was en alleen maar groter werd; zijn observaties leerden dat er differentiaties optreden en epigenese dus de exacte theorie is. Voor Plato was wiskunde de pilootwetenschap: de zekerheid van axioma’s en bewijzen. Aristoteles koos veeleer voor empirie en ruimde ook plaats in voor het contingente. Hij wou zijn observaties natuurlijk wel ordenen en zo tot algemene uitspraken komen. De verworven empirische kennis gebruikt men dan in sluitredeneringen en zo komt men tot nieuwe conclusies. Ook over de natuurlijke wereld kan men algemeen geldende uitspraken doen: komen tot het niveau van het ‘waarom’ der dingen, maar er zijn meerdere vormen van kennis en zij zijn allen waardevol voor verschillende aspecten van de mens in zijn relatie tot de wereld.

   
Ik sluit graag af met een woord over zijn ethiek. Antieke filosofie was niet louter theoretisch en wou een leidraad geven voor het goede leven. Aristoteles stelde de vraag wat dat goede leven is en hoe men het kan bereiken. Zijn Ethica Nicomachea is nog steeds zijn meest gelezen werk omdat zijn inzichten en benaderingen van de problemen zo verrassend modern zijn. Goden of openbaringen spelen geen enkele rol. Het is de mens die zich zelf beraadt over wat men met het leven aan moet en hoe men een goed leven kan betrachten. Dat kan enkel in een sociale context: de mens realiseert de volle menselijke potentie nooit alleen. Geen geringe rol is daarin weggelegd voor de vriendschap. Ook op dat vlak is Aristoteles oud, maar niet helemaal verouderd.

   
Danny Praet

   
Over de auteur
Danny Praet (°1968) studeerde Klassieke Filologie en Wijsbegeerte aan de Universiteit Gent en is als hoogleraar antieke wijsbegeerte en geschiedenis van het christendom verbonden aan de vakgroep wijsbegeerte en moraalwetenschap van de Universiteit Gent. Hij coördineert aan de UGent het interdisciplinaire samenwerkingsverband 'Centrum voor de Studie van Christelijke Tradities' dat elk jaar een lezingenreeks-permanente vorming organiseert voor het ruime publiek. Op 1 maart (20u) stelt Danny Praet zijn boek ‘Philosophy of War and Peace’ voor in het Geuzenhuis.
   
 
Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.