JANUARI 2018

PROVOCATIE


Agenten in de Antwerpse Brederodestraat nemen hun positie in tijdens de rellen tussen Turken en Koerden op 27 oktober 2017.
©Dagelijks Nieuws / YouTube

   

Op vrijdag 27 oktober 2017 gaat een menigte Turken en Koerden op de vuist nadat een PKK-bus door de buurt reed. Meer dan tweehonderd mensen raken betrokken bij een vechtpartij met stokken en soms zelfs wapens. ‘Die PKK-bus reed hier langs om te provoceren’, klonk het in de buurt. ‘Hoe kan het dat zo’n bus door deze wijk rijdt?’

 
Nog geen week later blijkt een door het vrolijke duo Dewinter en Wilders geplande Molenbeekse islamsafari te zijn verboden door burgemeester Françoise Schepmans, omdat ‘ze enkel komen om te provoceren’.

Dat begrip ‘provocatie’ viel die week opvallend vaak. Ik bedacht me dat sommige mensen zich wel makkelijk laten provoceren. Een deel van hen acht het blijkbaar ook noodzakelijk om er effectief op in te gaan, desnoods met geweld. Provoceren is schijnbaar iets slechts, zelfs van die aard dat de bewegingsvrijheid van mensen ervoor mag ingeperkt worden. En dat vind ik op mijn beurt bijzonder provocatief!

Provoceren is schijnbaar iets slechts, zelfs van die aard dat de bewegingsvrijheid van mensen ervoor mag ingeperkt worden

Uiteraard kregen we over het gebeurde te weinig informatie en blijven allerlei vragen onbeantwoord. De berichtgeving over het eerste voorval vermeldt bijvoorbeeld niet of het voorbijrijden met de bus op zich volstond als provocatie – of deden ze misschien nog meer dan dat? Waren de Koerden als eersten uit de bus gestapt met stokken, of gebeurde dat naar aanleiding van een actie aan Turkse kant? Werd de bus eerst klem gereden en bekogeld met stenen of pas achteraf toen de politie de bus onder escorte deed vertrekken? Verschillende kranten spreken elkaar daarin tegen, en eigenlijk waren alle berichten nietszeggend: ‘Bus met PKK-aanhangers provoceert Turken,’ viel er te lezen. Alsof dat een glashelder feit was. Maar wat hield die provocatie dan precies in? Betrof het louter de aanwezigheid in die buurt of was er toch iets meer aan de hand?

 
Het is voor mij in elk geval moeilijk te bevatten dat om het even welke bus, met wie dan ook erin, niet zou mogen rondrijden waar gewenst. Dat kan eventueel aan mijn gebrek aan empathie liggen – maar de beschuldiging dat iemand aanleiding geeft tot geweld door simpelweg ergens te zijn, doet mij veeleer denken aan no-go-zones en is toch zonder meer een inperking van het recht om in de publieke ruimte te gaan en staan waar men wil, en van het recht op vrije meningsuiting? Dat geldt net zo goed voor het geval van de islamsafari, waarin die rechten geschonden worden door de Molenbeekse MR-burgemeester. Wie zoals ik de vrije meningsuiting als behoorlijk absoluut beschouwt, heeft het hier toch moeilijk mee?

 
Provoceren is het moedwillige uitlokken van een reactie. Op zich hoeft dat zelfs niet eens negatief te zijn. Willen we niet allemaal dagelijks reacties uitlokken bij mensen? Hen uitdagen? Kunnen sommige provocaties niet gewoon terecht zijn? Let wel, ik heb het hier zeker niet over pesterij of stalking. Die zijn vanzelfsprekend strafbaar. Provocatie echter heeft voor veel mensen een al te negatieve bijklank, alsof men op misleidende wijze tot extreme daden wordt aangezet, waarbij men haast geen controle meer over zichzelf heeft. Alsof de provocatie van die aard is dat je van je vrije wil – indien die al bestaat – beroofd wordt.

   
Maar er is geen noodzakelijk causaal verband tussen de provocateur en de daden van de geprovoceerde geweldpleger. Die laatste heeft immers heel veel opties: negeren, opkroppen, een opiniestuk schrijven, weglopen, een afkeurende blik werpen, een tegenbetoging houden, iemand verwelkomen, knuffelen en kussen, schreeuwen, knipogen, ... en dan is er natuurlijk ook nog geweld. Er is met andere woorden een ruime keuze aan (aanvaardbare en beschaafde) reacties op veronderstelde provocatie.

   
Daarnaast heb ik wat moeite met het verbieden van een op voorhand aangekondigd event op basis van zogenaamde provocatie. Want net dán kan men zich des te beter 'voorbereiden' en klinkt het excuus van een impulsieve, niet te vermijden opwelling tot geweld veel minder gegrond. Je wordt in zo’n geval niet langer louter bepaald door 'de gemoedstoestand van het moment', zo dwingend dat men niets anders kan verwachten dan grimmig geweld.

 
Om kunnen met vrije meningsuiting en het zich leren beheersen, zijn in een vrije samenleving tekenen van maturiteit. Als die vrijheid echter wordt begrensd door de langste tenen of de gevoeligste zieltjes die licht ontvlambaar en moeiteloos geprovoceerd worden, komen we in een ongezellige wereld terecht. Ik kan me ter illustratie makkelijk een reeks beroepen voorstellen waarin mensen dagelijks worden geprovoceerd. Denk maar aan agenten, leerkrachten, maatschappelijk werkers, obers in de horeca, ... Als hun eerste reactie op provocatie geweld zou zijn, dan hebben we een probleem.

 

Om kunnen met vrije meningsuiting en het zich leren beheersen zijn in een vrije samenleving tekenen van maturiteit


Eerlijk gezegd, een bus van pakweg het Vlaams Belang of Hizb ut-Tahrir (een radicaal-islamitische organisatie, die in sommige (Arabische) landen is verboden en een kalifaat nastreeft met strenge shariaregels. Hizb ut-Tahrir bestaat sinds 1953 en is actief in 50 landen. Ze zou in ons land 100 tot 200 leden tellen, nvda) die door mijn straat flaneert zou mij ook ‘irriteren’, op mijn emotionele spectrum ergens tussen schouderophalend medelijden en ergernis. Maar ik haal het niet in mijn hoofd om mensen fysiek aan te vallen wanneer ik het met hen hartsgrondig oneens ben, noch wanneer zij er regelrecht degoutante opvattingen op na houden.

 
Wat ik bedoel; als provocatie 'een reactie uitlokken' betekent, dan ligt nog niet vast welke reactie dat moet zijn. Was het de bedoeling van Dewinter en Wilders om geweld uit te lokken? Wilden ze hun ideeën bevestigd zien? Of wilden ze gewoon de aandacht – om de aandacht? – op een reëel probleem vestigen dat volgens hen broodnodig moet worden aangepakt? Verlangden ze nadien een debat? Of zoeken ze broodnodige extra steun van hun in slaap gesukkelde achterban? Dat weten we niet én het is ook volstrekt irrelevant.

 
Provocatie of het vermoeden ervan kan bijgevolg op zich niet voldoende grond zijn om iets te verbieden. De burgemeester van Molenbeek had het tripje van die twee schertsfiguren moeten laten doorgaan en hen politiebescherming bieden indien nodig. In plaats van de boodschap dat ze Dewinter en Wilders niet zou tolereren, had ze beter de buurt geadviseerd hen vriendelijk ludiek te verwelkomen met een feest en knuffels. Dat zou die potentiële provocatie onmiddellijk hebben ondermijnd en geneutraliseerd. Maar acties verbieden omdat ze provoceren, is als meningen verbieden omdat ze kwetsen. Er zijn dus sterkere argumenten nodig vooraleer we kunnen overgaan tot zulke maatregelen.

 

Acties verbieden omdat ze provoceren, is als meningen verbieden omdat ze kwetsen

Brecht Decoene
   
 
Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.